विष्णुप्रसाद पन्त (२००७, बिर्ता देउराली, काभ्रे, हालः काठमाडौँ) नेपाली समाजमा बहुआयामिक व्यक्तित्वका रूपमा परिचित हुनुहुन्छ । शिक्षा, प्रशासन र समाजसेवाका क्षेत्रमा उहाँको नेतृत्वदायी भूमिका देखापरेको छ । साहित्यसाधनामा पनि उहाँ क्रियाशील हुनुहुन्छ । जीवनका उतारचढावलाई सहज व्यवस्थापन गर्ने उहाँको खुबी अनुकरणीय छ ।

पशुपति बहुमुखी क्याम्पस (२०३७)को स्थापनाकालदेखि सक्रिय रही उहाँले देखाएको नेतृत्व क्षमता र प्रशासनिक दक्षता विशेष महत्वको मानिन्छ । उहाँ समाजमा अग्रजको अनुभव हस्तान्तरणको अभियानमा पनि लागिपर्नुभएको छ । मानव पुस्तकालयको नयाँ अवधारणालाई अघि सारेर उहाँले देखाउनु भएको जाँगर प्रेरणादायी छ । आफु जहाँ जुन परिवेशमा रहे पनि त्यसको सुधारका लागि अनुकूल वातावरण बनाएर नेतृत्वदायी भूमिकाबाट सेवा गर्ने उहाँको जस्तो कार्यकुशलता कमै मानिसहरूमा पाइन्छ । पछिल्लो समय उहाँ साहित्यका क्षेत्रमा निरन्तर साधनारत हुनुहुन्छ । हालसम्म उहाँका १० वटा साहित्यिक कृति र एउटा गैरसाहित्यिक कृति प्रकाशित भएका छन् । प्रस्तुत सन्दर्भ उहााको साहित्यकारिताको सङ्क्षिप्त आँकलन गर्नु हो ।

विष्णुप्रसाद पन्तको साहित्यिक लेखनको आरम्भ कविताबाट भएको हो । उहाँका ६ वटा कविताकृति प्रकाशित छन् । तीमध्ये सम्झनाका झुल्कामा (२०६०) र बोध (२०७१) फुटकर कवितासङ्ग्रह हुन् भने हिँड्दाहिँड्दै (२०६३) गीतसङ्ग्रह हो । त्यसरी नै मनको साइनो (२०७८) साइनो सङ्ग्रह, फुलको सुगन्ध (२०७८) हाइकू सङ्ग्रह र सम्झनाका सुसेली (२०७९) सुसेली सङ्ग्रह हुन् । उहाँका फुटकर कविताहरूमा नेपाली परिवेश, जीवन र मायाममताका भावहरूको सूक्तिमा अभिव्यक्ति पाइन्छ । मनका राग, अनुराग र अनुभूतिको भुल्का छचल्किएको भेटिन्छ :

कहिलेकाहीँ यही मन साह्रै जाति लाग्छ
कहिले भने यही मन अभिशाप नै लाग्छ
खँडेरीमा बिरुवाले पाउने दुःख जस्तै
मेरो मन आजभोलि भएको छ त्यस्तै
(सम्झनाका भुल्काबाट)

त्यसरी नै उहाँका गीतहरूमा प्रेम–प्रणय, वियोग–विरह र देश–परदेशका अनुभूतिको कलात्मक अभिव्यक्ति भएका छन् । जीवनको आरोह–अवरोहका क्रममा अन्तहृदय सँगालेका भावहरूको विम्बात्मक प्रस्तुति छ:

बाहिरी पीडा अरुले देख्लान देखिन्न भित्रको
सक्दैन पस्न अरुले भित्र बस्ने त भित्रै हो
(हिँड्दाहिँड्दैबाट)

विष्णुप्रसाद पन्तको कलम पछिल्लो समय हाइकु, साइनो र सुसेलीजस्ता छोटा रचनामा चलेको पाइन्छ । थोरैमा चोटिलो अभिव्यक्ति गर्न सकिने र अनुभूतिको सूक्तिमय अभिव्यक्ति हुनेहुँदा पनि यी नवीन प्रयोगहरूमा उहाँ आकर्षित हुनुभएको देखिन्छ । उहाँका यी छोटा अभिव्यक्तिहरूमा नेपाली समाज र संस्कृतिका विविध पक्षहरूको सङ्केत पाइन्छ । मानवजीवन र प्रकृतिका अनेकानेक सन्दर्भहरू पनि विषय बनेका छन् । राष्ट्रप्रेम, मानवप्रेम र राजनीतिका विकृत पक्षमाथिको चोटिलो व्यङ्ग्य पनि त्यस्ता रचनामा फेला पर्छ :

श्रीमती नेतृ
घरमा छैन बास
शनिको दशा
(फुलको सुगन्धबाट)

गधामाथि चढेर
घोडा चढेजस्तो गर्दा
परिणाम कस्तो होला त ?
(मनको साइनोबाट)

चैते हुरीले
काखैमा सुताएर
हान्यौ छुरीले
(सम्झनाका सुसेलीबाट)

यसरी हेर्दा उहाँका कविताकृतिहरू मूलतः नेपाली समाज, संस्कृति, जाति, प्रकृति, राजनीति र जीवन भोगाइको विशिष्ट अनुभूतिको अभिव्यक्तिमा केन्द्रित देखिन्छन् ।

विष्णुप्रसाद पन्तको साहित्यकारिताको अर्को पाटो आफ्नै जीवन भोगाइबाट प्राप्त अनुभूतिहरूको प्रेरणादायी सूक्ति अभिव्यक्ति पनि हो । पूर्वीय हिन्दू संस्कृति र दर्शनका विविध पक्षहरूको अनुशीलन र आफ्नै समाजको भोगाइबाट खारिएका कवितामाथि तरल भावहरूलाई उहााले अनुभूतिका तरङ्गहरू (२०६६) शीर्षकको सूक्तिसङ्ग्रहमा अभिव्यक्त गर्नुभएको छ । २०१ मर्मस्पर्शी सूक्तिहरूको यो सङ्ग्रह चमत्कारपूर्ण भावविम्ब र नैतिक सन्देशहरूले सझिएको छ । यसका सूक्तिहरू जीवनोपयोगी छन् । जस्तै :

- अँध्यारोमा छायाले पनि साथ छोड्छ
- लक्ष्यविनाको श्रम व्यर्थ हुन्छ
- रित्तो गाग्रीले आवजाबाहेक अरु केही दिदैन
- आफूलाई कमजोर सम्झने व्यक्ति सधैँ पछि पर्छ
- प्रत्येक बिहानीले नयाँ युग र नयाँ जीवनको सङ्केत गर्छ
- हारको डरले कोसिस नगर्नेहरू जित पनि हात पार्न सक्दैनन
(अनुभूतिका तरङ्गबाट)

साहित्यकार विष्णुप्रसाद पन्तको अर्को कृति स्मृतिका तरङ्ग (२०७१) हो । यो उहाँको जीवनभोगाइको सङ्क्षिप्त दस्तावेजका रूपमा आएको छ । यसमा उहाँले आफ्नो जीवनका बाल्यकाल, युवाकाल, प्रौढावस्था एवम् जीवनसङ्घर्षका रोचक प्रसङ्गहरूको कलात्मक प्रस्तुति दिनुभएको छ । उहाँको जीवनका प्रेरणादायि ३३ वटा प्रसङ्ग कथाहरू भएको यो सङ्ग्रह उहाँको जीवन बुझ्न सघाउने तथ्यहरूको आत्मजीवनीमूलक गद्यात्मक सङ्केत कृति हो । यसका तथ्यहरूको शृङ्खलात्मक विस्तारबाट उहाँको जीवनको समग्रता झल्कने भव्य आत्मकथात्मक ग्रन्थ बन्ने स्पष्ट छ ।

जीवनभोगाइका क्रममा आफन्तको निधनले दिने चोट अत्यन्त दुःखद हुन्छ । यद्यपि त्यसलाई टार्न पनि सकिन्न । त्यसमा पनि जीवनसङ्गीनिकै निधनको पीडा त भोग्नेले मात्र बुझ्ने कुरा हो । यही पीडाबाट अन्तरहृदय रसाएर आएका करुण भावहरूलाई सम्झनाका क्षितिजमा मञ्जु (२०७४) नामक कृतिमा व्यक्त गर्नुभएको छ । मञ्जु उहाँकी धर्मपत्नी हुनुहुन्थ्यो । त्यही निधनको चोटमा आहत हृदयका मार्मिक प्रसङ्गहरू यसमा छन् । यो उहाँको लेखन र सम्पादन दुबै हो । यहाँ पत्नी मञ्जुका रचना र मञ्जुको निधनमा आफन्तजनले दिनुभएका श्रद्धाञ्जली–समवेदनाका आलेखहरूको सम्पादन उहाँले गर्नुभएको छ । साथै पत्नी मञ्जुका स्मरणीय स्मृतिहरू र फोटाहरूको प्रासङ्गिक प्रस्तुतिबाट मृत पत्नीलाई पुस्तकमा जीवित तुल्याउनु भएको छ ।

विष्णुप्रसाद पन्तको अर्को महत्वपूर्ण कृति बेलायतदेखि क्यानडासम्म (२०७७) हो । यो उहाँको बेलायत र क्यानडा भ्रमणको यात्रास्मृति हो । नियात्रात्मक ढाँचाको यस गद्यकृतिमा बेलायत खण्ड र क्यानडा खण्ड छन् । उहाँका दुई छोराहरूमध्ये जेठा उत्तम पन्त क्यानडामा सपरिवार बस्नुहुन्छ भने कान्छा विवेक पन्त बेलायतमा सपरिवार बस्नुहुन्छ । यही सन्दर्भमा आफ्ना सन्तानका उन्नति–प्रगतिको अवलोकन गरेर आत्मगौरव प्राप्त गर्ने क्रममा भएको उहाँको यात्राको कथात्मक–विवरणात्मक (नियात्रात्मक) दस्तावेजका रूपमा यो कृति तयार भएको हो ।

यसरी विष्णुप्रसाद पन्तको साहित्यकारिताको सङ्क्षिप्त अवलोकन गरेर हेर्दा उहाँको लेखनी बहुविधा सिर्जनामा रमाएको देखिन्छ । औपचारिक सिर्जना यात्रा (२०६०–२०८०) को २० वर्षलाई हेर्दा उहाँ नेपाली साहित्य क्षेत्रका ऊर्जाशील स्रष्टाका रूपमा स्थापित हुनुभएको प्रस्ट हुन्छ ।

 डा. बिष्णु केसि